สำหรับเรื่องน่ารู้สำหรับแพทย์วันนี้ จะมาเล่าให้ฟังถึงโรคๆหนึ่งครับ ที่แพทย์เรามักจะไม่ได้เห็นโรคนี้มากนักในโรงพยาบาลทั่วๆไป แต่สำหรับหมอเขตร้อนแล้ว ก็ต้องถือว่าเป็นโรคที่พบได้บ่อยทีเดียว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในคลินิกโรคพยาธิ หรือในคลินิกนักท่องเที่ยวของโรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน ซึ่งก็ต้องยอมรับว่าหมอคนใดได้เจอคนไข้กลุ่มนี้ มักจะจำได้ เพราะเป็นคนไข้ที่มีความพิเศษมาก และแพทย์เราต้องใช้ทั้งศาสตร์และศิลป์อย่างสูงในการดูแลรักษาคนไข้กลุ่มนี้
เพื่อให้เข้าใจง่าย เราลองมาดูรายละเอียดเบื้องต้นกันเป็นข้อๆครับ
1. โรคนี้คืออะไร ผู้ป่วยจะมีอาการอย่างไร
จริงๆถ้าดูจากชื่อโรค คือ Delusional Parasitosis จะเข้าใจลักษณะของโรคอย่างชัดเจนครับ คือโรคที่ทำให้เกิดความหลงผิด คิดว่าหรือเข้าใจว่าตัวเองมีพยาธิบางอย่างอยู่ในร่างกาย ผู้ป่วยมักมีอาการคัน รู้สึกว่ามีตัวอะไรไช กัด หรือมีตัวพยาธิเคลื่อนที่ตามผิวหนัง หรือตามส่วนต่างๆของร่างกาย ผู้ป่วยหลายรายจะให้ประวัติว่าเห็นตัวพยาธิออกมาจากผิวหนัง ออกมาจากส่วนต่างๆของร่างกาย หรือออกมากับอุจจาระ ปัสสาวะ และผู้ป่วยมักจะพยายามกำจัดพยาธินั้นๆด้วยวิธีต่างๆ เช่น เกา แกะ หรือใช้สารเคมีต่างๆในการฆ่าพยาธิ ซึ่งทำให้ผิวหนังมีการอักเสบและมีแผล ผู้ป่วยส่วนหนึ่งจะพยายามชักจูงให้ผู้อื่นเห็นเหมือนที่ตัวเองเห็น ซึ่งความเชื่อว่าตัวเองมีพยาธินั้นมักจะเป็นความเชื่อที่ฝังแน่น (Fixed idea) แม้ว่าจะไปพบแพทย์ หรือผ่านการตรวจหลายครั้งจากหลายโรงพยาบาล แต่ผู้ป่วยมักจะไม่ยอมเชื่อ และเปลี่ยนหมอ/เปลี่ยนโรงพยาบาลไปเรื่อยๆ ในบางครั้งอาจมีการคิดว่าคนในครอบครัวเป็นโรคพยาธิด้วย ซึ่งจะทำให้การวินิจฉัยและรักษายากขึ้น
โรคนี้ชื่อเรียกหลายอย่างครับ ไม่ว่าจะเป็น Delusional Parasitosis, Delusional infestation, Ekbom syndrome ซึ่งตั้งชื่อตาม Dr. Karl-Axel Ekbom แพทย์ชาวสวีเดน ที่บรรยายลักษณ์โรคนี้ไว้ตั้งแต่ปี 1937 ในภาษาไทยอาจเรียกว่าโรคหลงผิดคิดว่าตัวเองเป็นโรคพยาธิ
2. อะไรเป็นสาเหตุของโรคนี้ และมักพบโรคนี้ได้ในผู้ป่วยกลุ่มไหน
โรคนี้ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด แต่จัดเป็นโรคทางจิตเวชแบบหนึ่ง ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับพันธุกรรม การเลี้ยงดู ความเชื่อ รวมถึงความไม่สมดุลของสารเคมีในสมอง ในเวชปฏิบัติมักพบผู้หญิงเป็นโรคนี้มากกว่าผู้ชาย และมักเป็นในผู้ใหญ่วัยกลางคน ที่มีความวิตกกังวล หรือมีความกลัวสูง การท่องเที่ยวในประเทศกำลังพัฒนาก็เป็นปัจจัยที่พบร่วมได้บ่อยในผู้ป่วยกลุ่มนี้ โดยเฉพาะผู้ป่วยจากประเทศยุโรป อเมริกา มักจะให้ประวัติว่าครั้งหนึ่ง เคยมาเที่ยว หรือมาทำงานในประเทศแถบเอเชีย แอฟริกา และได้กินน้ำ หรืออาหารที่ปนเปื้อน หรือในบางครั้งผู้ป่วยอาจเป็นโรคพยาธิจริงๆ และรักษาไปแล้ว แต่ก็ยังฝังใจว่าพยาธินั้นยังติดตัว มีอาการไช ไปๆมาๆอยู่ตลอด แม้ว่าจะผ่านมาแล้วเป็นเวลานาน หลายปี หรือบางทีหลายสิบปี
3. Matchbox sign หรือ Specimen sign คืออะไร และเราควรทำอย่างไร ถ้าผู้ป่วยนำเศษต่างๆมาให้ตรวจ
ผู้ป่วยกลุ่มนี้ส่วนหนึ่งมักจะเก็บสิ่งที่ผู้ป่วยเข้าใจว่าเป็นพยาธิมาให้ตรวจ ซึ่งมักจะเป็นเส้นผม เศษผิวหนัง เศษกระดาษทิชชู่ ขี้ไคล ขาแมลง ฝุ่น ไร หรือเก็บเศษต่างๆจากอุจจาระ ซึ่งอาจะเป็นเมล็ดพืช เศษผัก หรือเศษอาหารที่ย่อยไม่หมดมาส่งตรวจ โดยที่เข้าใจว่าเป็นพยาธิ บางครั้งอาจเก็บเศษหนอน ไส้เดือน ฯลฯ มาส่งตรวจ ในตำราแพทย์มีการเรียกลักษณะดังกล่าวว่า Matchbox sign ผู้ป่วยจะเก็บเศษต่างๆเหล่านี้ไว้ในกล่องไม้ขีด แต่ในยุคปัจจุบันที่เราไม่ได้ใช้ไม้ขีดแล้ว เราจะพบผู้ป่วยเก็บ specimen ต่างๆมาในกล่องหรือขวดพลาสติกเล็กๆมากกว่า
คำแนะนำโดยทั่วไปคือ ถ้าผู้ป่วยเอาเศษต่างๆหรือสิ่งที่ผู้ป่วยเข้าใจว่าเป็นพยาธิมาตรวจ แนะนำให้ส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการดีกว่าครับ แม้ว่าจะเห็นด้วยตาว่าเป็นเศษอะไร แต่การใช้กล้องจุลทรรศน์ หรือตรวจทางห้องปฏิบัติการจะช่วยยืนยันได้ดีกว่า และเราจะได้บอกคนไข้ได้ว่าสิ่งที่ส่งมาเราไม่พบพยาธิในนั้น ซึ่งเป็นขั้นตอนสำคัญอย่างหนึ่งในการรักษา
4. ข้อควรระวังในการวินิจฉัยโรคนี้คืออะไร
มีข้อควรระวังที่สำคัญมากๆ ก่อนที่เราจะวินิจฉัยโรคนี้ คือ โรคนี้เป็น Diagnosis by Exclusion แม้ว่าโรคนี้จะเป็นโรคทางจิตเวชศาสตร์ แต่เราจำเป็นต้องหา organic cause ก่อนเสมอ ต้องซักประวัติ และตรวจร่างกายอย่างละเอียด เพราะโรคทางกายหลายอย่าง อาจทำให้ผู้ป่วยมีความหลงผิด เข้าใจไปเองว่าเป็นโรคพยาธิได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ป่วยที่มีอาการมาไม่นาน เป็นแค่หลักสัปดาห์ หรือไม่กี่เดือน
ตัวอย่างของโรคทางกายที่ควรจะต้องคิดถึงและตรวจเสมอ
- โรคหิด (Scabies) หรือ ectoparasite อื่นๆ โดยเฉพาะผู้ป่วยที่มีอาการคันมากๆ อย่าลืมโรคหิดเป็นอันขาด
- โรคภูมิแพ้ โรค autoimmune หรือ โรคผิวหนังบางอย่าง
- โรคทางสมอง เช่น CVA, Brain tumor, epilepsy บางอย่าง
- โรคติดเชื้อบางอย่าง เช่น HIV, Neurosyphilis
- การใช้ยาเสพติด หรือการได้รับสารพิษบางอย่าง
- โรคของต่อมไร้ท่อ เช่น Hypothyroidism, Hyperthyroidism
- โรคเนื้องอก และโรคมะเร็งต่างๆ
จะเห็นว่าเราจำเป็นต้องหา secondary cause of delusional parasitosis เสมอ ในหลายกรณีเราจำเป็นต้องตรวจทางห้องปฏิบัติการหลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็น CBC, Blood chemistry panel, Autoimmune study, Toxicology study, Hormonal study, CNS imaging, ฯลฯ แต่ไม่ได้แปลว่าเราจำเป็นต้องตรวจทุกอย่าง ทั้งนี้ทั้งนั้นขึ้นอยู่กับ clinical clues ในแต่ละเคสเป็นสำคัญ นอกจากต้องหาโรคทางกายแล้วยังต้องพิจารณาว่าอาการหลงผิดคิดว่าเป็นโรคพยาธิ เป็นส่วนหนึ่งของโรคจิตเวชบางอย่างหรือไม่ เช่น Schizophrenia, Major depression, Anxiety disorder ฯลฯ
ลักษณะสำคัญอีกอย่างหนึ่งของผู้ป่วยโรคนี้คือ นอกจากอาการหลงผิดคิดว่าตัวเองมีพยาธิแล้ว ผู้ป่วยมักไม่เสีย function อื่นๆเลย ส่วนใหญ่ยังสามารถทำงานได้ พูดคุยใช้ชีวิตประจำวันได้เป็นปกติ แต่หลงผิดแค่ domain เดียวคือคิดว่าตัวเองเป็นโรคพยาธิ